Ngulah
Pati
I Madé Astika
Semengan ento, tumbén natah pakaranganné Luh
Sasih ramia. Ramia ulian ada anak luh-luh majejaitan, ada anak
muani-muani pada negak nyambil ngangsud katik saté lan nyait
aledan. Makejang ento tusing ada lénan tuah krama Banjar Merta
Sari. Makejang pada seleg magaé sambilanga gragah-grégéh,
nuturang paundukan ané nepén Pan Samba. Tuah Luh Sasih ané
katingalin nu ngeling senguk-senguk negak di samping awakné
Pan Samba. Luh Sasih nlektekang muanné Pan Samba putih lémlém
kuangan getih. Makaukud awakné kasaputin aji kamben, tusing
makrisikan wiréh ia suba kélangan angkihan. Ditu lantas Mé
Dangin maekin Luh Sari.
“Luh, suud ja Luh ngeling buka kéné. Sing elek
ngajak krama banjaré ané suba teka madresta mai? Mémé suba
kenyel pesan nyapatin krama banjaré ané teka. Kemu malu masugi
tulungin krama ané luh-luh majejaitan,” kéto Mé Dangin nundén
mantunné apang suud ngeling.
“Mé, yang kal tetep nimpalin Bli Samba dini.
Pedalem
sing ada anak
ngenemin.
Depang suba mémé padidian ané ngruang krama
banjaré,” Luh Sari masaut. Munyiné pegat-pegat wiréh nu
ngeling segul-segul.
“Sing dadi kéto Luh. I raga dadi anak ané
ngelahang gaé patutné ngruang anak ané teka matetulung. Mémé
ngrasa masé kénkén ané rasayang Luh. Pidan dugas bapanné I
Samba ngalain, mémé masé sedih pesan. Nanging, yén
keneh-kenehang mémé, ngeling tusing ja nyidayang ngaé I Samba
buin ngelah angkihan. Yén Luh nglantas ngeling buka kéné sinah
I Samba tusing lega nyalanin idup di kedituan. Mémé ngidih
pesan ngajak Luh, jani gaénang malu krama banjaré kopi miréh
uling tunian kondén ada ané ngemaang kopi. Lek bené ngajak
banjaré suba tengai kené kondén maan apa-apa.”
Ditu lantas Luh Sasih mara ningehang munyin
matuané. Ia macelep ka paon. Krantang-krénténg ngumbah lumur
anggon wadah nyeduh kopi. Mé Dangin nyagjagin krama banjaré
ané nedeng ngangsud katik, ngenjuhang roko duang bungkus. Awa
Merta Sariné ngansan karasa panes krana ainé kabendung gulem
selem denges. Makada guminé remrem. Nanging, sambilanga ngorta
krama banjaré tetep magaé yadiastun peluhné nyrétcét melusin
baju.
“Bih pedalem pesan ningalin kulawargané Pan
Dagin buka kéné. Jani I Samba suba tusing enu, nyén miribang
lakar dadi unteng kulawargané.
Panak
tusing ada,
nyama paek
makejang suba
camput.
Miribang ulian ento Pan Samba mati.”
“Nyén paling malu nepukin bangkéné Pan Samba?”
”Dingeh-dingeh I Sasih.”
”Adi nyak pas kurenanné nepukin?”
”Nak kénkén kadén, tengainé ibi, I Sasih koné
makita ngalih saang ka tegalné. Ia koné masé ngelah keneh
jelék wireh I Samba suba tengai tusing teka-teka uli ngarit.
Ditu suba I Samba napetang kurenanné suba magantung aji tali
bun di punyan nangkane.”
“Men tawang unduké adi I Samba bisa ngantung
déwekné?”
”Yén menurut raga, I Samba mati cara keto ulian
ia strés wiréh kurenanné tusing buin nyidayang ngelah panak.
Yén ulian utang minabang tusing, krana I Samba suba sugih. I
Samba koné strés sekat panakné ané mara matuuh pitung bulan
mati ulian sakit.”
“Béh di natahé ené dadua jani ada janda. Janda
tua ngajak janda muda.”
“Hus, sing dadi ngomong kéto. Patutné i raga
madalem I Sasih ngajak Mé Dangin wiréh sing ada buin ada ajaka
mapitungan. Ngitungang ayah-ayahanné di banjar lan ngitungan
kasugihanné.”
Tengai tepet ento, ri kala krama banjaré suba
tragia lakar mandusang Pan Samba, makejang makesiab wiréh
limanné Pan Samba krasak-krisik sada bibihné nyambat adan
kurenanné. Krama banjaré jejeh tur ngetor ngiwasin Pan Samba
buin nyidayang mangkihan. Makejang masuang peluh nguda, wiréh
ningalin Pan Samba buin idup.
Ditu
lantas Luh
Samba maekin Pan Samba.
“Luh...Luh Sasih, ngudiang ramia gati jumah?
Adi bli pules di sekenemé? Nak ngudiang masé krama banjaré
makejang mai? Nguda paningalan I Luh bengul buka keto?” Pan
Samba matakon ngajak kurenanné. I Samba cara jlema bingung.
”Bli Samba, Bli nak suba mati. Tiang nepukin
Bli ngantung déwék di punyan nangkané. Dina jani, krama
banjaré makejang lakar ngajak Bli ka sema.”
”Nyén ngorahang bli mati, buktiné bli jani nu
nyidayang mangkihan. Bli nak mara suud ngipi. Ipian bli jelék
pesan Luh. Bli mara teka uli malali. Nanging bli takut pesan
wiréh pajalan bliné tusing nepukin galang nang abedik. Tuah
peteng dedet ané tepukin bli. Bli majalan patikaplug, magaang
patigrépé. Dija kadén gumi ané entasin bli ento. Apa kadén
adan gumi ané ambahin bli. Ditu lantas bli tepuka ngajak anak
tua nganggo panganggo sarwa putih. Ia liu pesan matakon sada
ngopak-ngopak ulian bli ngulah pati. Ulian matin bliné cara
kéto, orahanga bli koné tusing maan tongos di guminé ento.
Saja luh, bli tusing nepukin apa-apa, ané ada tuah peteng
diet. Disubané anaké tua ento suud matakon ngajak bli, ia
lantas nundung bli apang buin mulih,” kéto I Samba nuturang
isin ipianné ngajak Luh Sasih.
Krama banjaré ngon ningalin Pan Samba macrita
buka kéto. Ada ané anggut-anggut, ada ané kituk-kituk
ningehang satuanné Pan Samba. Ditu lantas I Samba buin
nugtugang macrita unduk isi ipianné. Nuturang kénkén unduké ia
ngantung déwékné aji tali bun di punyan nangkané.
“Men adi lascarya cai ngulah pati buka kéto?
Sing padalem ngalain mémé ngajak I Luh jumah padaduanan?” Mé
Dangin matakon ngajak panakné.
“Nak kénkén kadén Mé dugas ento tiang jeg
bingung, tiang ningeh munyi ané tuara-tuara nundén apang tiang
ngantung déwék.”
“Nyak suba cai ngipi buka kéto.
Wiréh
parilaksanan
cainé ento
tusing patut.
Yén
cai
ngulah pati
buka kéto,
sinah tusing
maan tongos
di keditauné.
Tuah
peteng ané
katepukin.
Di neraka
boya,
apa
buin di
suarga.
Nyiriang
keneh cainé
obah,
nyihnayang sradan
cainé andap
pesan.”
“Nah
Mé, tiang
ngaku
laksanan tiangé
ento pelih,
tusing
katrima olih agama.
Minab né upah anak ané tusing taén mabakti ring
Ida. Dadiné tiang nepukin unduk buka kéné. Nanging aget masé
tiang tusing mati. Nu kicén nunas angkihan.”
Ulian unduké ento, Pan Samba jani anteng
mabakti, anteng maturan ka pura. Wiréh satondéné Pan Samba
nepukin unduké ento, kapah pesan ia mabakti lan maturan. Ulian
unduké ento Pan Samba jani dueg pesan ngamaang dharma wacana
ka banjar-banjar nuturang isin ipiané makejang.
Nuturang
unduk ngulah
pati.
Buin
telung
bulanné, semengan
ento, natah
pakaranganné
Luh Sasih
buin ramia.
Ramia ulian ada anak luh-luh majejaitan, ada
anak muani-muani pada negak nyambil ngangsud katik saté. Luh
Sasih ngeling segul-segul di samping awakné Pan Samba. Krama
banjaré pada seleg magaé sambilanga gragah-gragéh nuturang
paundukan ané nepén Pan Samba. Ditu lantas dingeh-dingeh, Pan
Samba mati, nanging boya ulian ngulah pati, nanging matiné ané
ngalih ukudanné Pan Samba.
Jl.
Srikandi Gg.
Sawo 5
Singaraja